Trong rất nhiều cuộc trò chuyện về chuyện học, môn Văn luôn là một chủ đề đặc biệt. Có người yêu Văn đến mức chỉ cần đọc một câu thơ đẹp cũng đủ thấy lòng mình dịu lại. Nhưng cũng có không ít học sinh vừa nghe nhắc đến hai chữ “Ngữ văn” đã thấy nặng đầu, ngại viết, ngại học, thậm chí sợ kiểm tra. Cùng là một môn học gắn với tiếng mẹ đẻ, với cảm xúc, với đời sống thường ngày, nhưng Vì sao nhiều học sinh sợ môn Văn?
Câu trả lời không nằm ở việc Văn là môn quá khó theo nghĩa thông thường. Thực ra, nếu nhìn một cách công bằng, Văn không có những công thức dài, không đòi hỏi giải hàng chục phép tính, cũng không buộc học sinh phải tìm ra một đáp án duy nhất giống hệt nhau. Thế nhưng chính sự “không cố định” ấy lại khiến nhiều em cảm thấy bất an. Các em không biết phải bắt đầu từ đâu, viết thế nào mới đúng, phân tích ra sao mới đủ ý, và quan trọng hơn, làm sao để bài viết của mình không bị đánh giá là “lệch”.
Từ đó, môn Văn dần bị gắn với cảm giác mơ hồ. Mơ hồ về cách học, mơ hồ về cách làm bài, và mơ hồ cả trong niềm tin rằng mình có thể học tốt. Khi một môn học khiến người học liên tục thấy thiếu chắc chắn, nỗi sợ rất dễ hình thành. Nó không đến từ bản thân con chữ, mà đến từ áp lực bao quanh việc học chữ.
Nỗi sợ bắt đầu từ cảm giác “không có đáp án rõ ràng”
Một trong những lý do phổ biến nhất khiến học sinh sợ môn Văn là vì các em không nhìn thấy một đáp án cụ thể như ở nhiều môn học khác. Với Toán, nếu làm đúng phương pháp, học sinh thường đi đến một kết quả rõ ràng. Với Hóa hay Vật lý, nhiều bài tập cũng có trình tự giải khá mạch lạc. Còn với Văn, học sinh thường nghe những lời nhận xét như “ý em chưa sâu”, “diễn đạt chưa tới”, “phân tích còn chung chung”, “chưa làm nổi bật vấn đề”. Những nhận xét ấy không sai, nhưng với người học, nó tạo nên một cảm giác rất khó nắm bắt.
Nhiều em lo rằng mình hiểu tác phẩm theo một cách, nhưng khi viết ra lại không giống cách cô giáo mong muốn. Có em đọc một bài thơ và thực sự xúc động, nhưng không biết phải diễn tả sự xúc động đó thành bài văn như thế nào. Cũng có em học thuộc rất nhiều ý mẫu nhưng khi vào phòng thi lại rối, bởi đề không giống hẳn những gì đã chuẩn bị trước đó.
Khi đã quen với tâm lý cần một đáp án chắc chắn để bám vào, học sinh rất dễ thấy môn Văn giống như một khoảng không thiếu điểm tựa. Và khi không có cảm giác kiểm soát, người ta thường bắt đầu sợ.
Học thuộc quá nhiều khiến Văn từ môn cảm thụ thành môn ghi nhớ
Một nguyên nhân khác khiến môn Văn trở thành nỗi ám ảnh với nhiều học sinh là cách học quá nặng về ghi nhớ. Không ít em từng trải qua cảm giác phải học thuộc mở bài, thân bài, kết bài; thuộc hoàn cảnh sáng tác; thuộc tiểu sử tác giả; thuộc từng luận điểm và từng câu nhận định để phòng khi vào bài kiểm tra có thể chép lại cho trọn vẹn. Ban đầu, việc học thuộc có thể giúp các em yên tâm hơn. Nhưng về lâu dài, nó khiến môn Văn mất đi bản chất đẹp nhất của mình.
Văn vốn là môn học của cảm nhận, suy nghĩ và diễn đạt. Khi bị biến thành một chuỗi nội dung phải nhớ chính xác, nó dễ khiến học sinh mệt mỏi. Các em bắt đầu nghĩ rằng học Văn là học càng nhiều chữ càng tốt, càng giống văn mẫu càng an toàn. Chính suy nghĩ ấy làm cho việc tiếp cận tác phẩm không còn tự nhiên nữa. Thay vì đọc để hiểu một thân phận, một tâm trạng hay một thông điệp, nhiều em đọc chỉ để nhặt ý.
Điều đáng tiếc là khi học bằng tâm thế ấy, học sinh càng học càng thấy mình xa tác phẩm. Các em có thể nhớ rất nhiều chi tiết, nhưng lại không thấy rung động. Mà một khi không còn rung động, môn Văn rất dễ trở thành gánh nặng.
Áp lực điểm số làm học sinh ngại bộc lộ suy nghĩ thật
Có một thực tế khá phổ biến trong lớp học là nhiều học sinh không dám viết khác đi, dù trong đầu các em có suy nghĩ riêng. Các em sợ viết khác sẽ bị chấm thấp, sợ phân tích không đúng hướng, sợ dùng cách diễn đạt của mình sẽ không “an toàn” bằng những câu quen thuộc trong văn mẫu. Dần dần, việc học Văn không còn là học cách tư duy, mà là học cách tránh sai.
Đây là một điều rất đáng suy nghĩ. Bởi trong khi nhiều môn học rèn cho học sinh sự chính xác, thì Văn lẽ ra phải là nơi giúp các em hình thành tiếng nói riêng, biết quan sát, biết đặt câu hỏi và biết trình bày cảm nhận một cách có lý lẽ. Thế nhưng khi điểm số trở thành nỗi ám ảnh lớn hơn cả việc hiểu tác phẩm, học sinh sẽ chọn con đường ít rủi ro nhất: chép lại điều người khác đã nghĩ sẵn.
Cách học ấy có thể giúp một số em đạt điểm không quá thấp trong ngắn hạn, nhưng lại làm giảm sự tự tin rất nhiều. Các em dần tin rằng mình không biết cảm nhận, không biết viết, không có khả năng học Văn. Và một khi đã tự gắn cho mình nhãn “không hợp môn Văn”, nỗi sợ sẽ lớn dần theo thời gian.
Môn Văn bị sợ không phải vì xa lạ, mà vì từng bị dạy theo cách quá xa đời sống
Nếu nhìn đúng bản chất, Văn là môn học rất gần với cuộc sống. Đó là những câu chuyện về gia đình, quê hương, tình bạn, chiến tranh, nỗi đau, lòng thương người, khát vọng sống, vẻ đẹp thiên nhiên, sự trưởng thành của con người. Hầu như ai cũng có thể tìm thấy một mảnh đời mình trong văn chương. Thế nhưng nhiều học sinh vẫn thấy Văn xa cách. Vì sao?
Lý do nằm ở chỗ tác phẩm đôi khi được đưa đến với học sinh qua một lối giảng quá nặng phân tích kỹ thuật mà thiếu sự kết nối cảm xúc. Một bài thơ lẽ ra có thể khiến người đọc lặng đi vì một câu quá đẹp, lại bị biến thành danh sách biện pháp tu từ. Một truyện ngắn lẽ ra có thể mở ra bao suy nghĩ về con người, lại chỉ được nhớ bằng dàn ý gồm những luận điểm cố định. Khi tác phẩm bị tách khỏi đời sống, học sinh rất khó thấy nó liên quan đến mình.
Mà điều gì không liên quan đến mình thì thường khó tạo hứng thú. Không có hứng thú, việc học sẽ dễ trở thành nghĩa vụ. Từ nghĩa vụ đến chán nản, rồi đến sợ hãi, đôi khi chỉ là một quãng rất ngắn.
Nhiều học sinh sợ viết vì thiếu vốn từ và thiếu thói quen đọc
Một trong những nguyên nhân âm thầm nhưng rất quan trọng là học sinh ngày nay ít đọc sâu hơn trước. Các em vẫn tiếp nhận rất nhiều nội dung mỗi ngày, nhưng thường là những nội dung ngắn, nhanh, lướt qua. Điều này khiến khả năng tập trung vào một văn bản dài, cảm nhận ngôn ngữ tinh tế và diễn đạt suy nghĩ bằng câu chữ trở nên khó hơn.
Khi không có thói quen đọc, học sinh thường gặp ba trở ngại lớn trong môn Văn. Thứ nhất là bí ý. Đọc đề xong, các em không biết phải nói gì. Thứ hai là bí từ. Trong đầu có cảm giác nhưng không tìm được ngôn ngữ để diễn đạt. Thứ ba là bí cách triển khai. Viết được một hai câu rồi lập tức thấy ý mình cạn đi, không biết nối tiếp ra sao.
Từ những khó khăn ấy, nhiều em đi đến kết luận rằng mình “dốt Văn”. Nhưng thực chất, đó thường không phải là vấn đề năng khiếu, mà là hệ quả của việc chưa được bồi đắp vốn ngôn ngữ và vốn sống thông qua đọc. Không có nguyên liệu, việc viết dĩ nhiên trở nên nặng nề. Và khi lần nào cầm bút cũng thấy bế tắc, nỗi sợ môn Văn sẽ ngày một rõ rệt hơn.
So sánh với bạn bè khiến nỗi sợ càng lớn
Trong mỗi lớp học thường có những bạn viết rất mượt, phát biểu rất hay, mở bài rất đẹp, dẫn chứng rất phong phú. Điều đó đôi khi vô tình tạo áp lực cho những học sinh còn yếu. Các em đọc bài bạn, nghe cô giáo khen, rồi nhìn lại bài viết của mình mà chán nản. Từ một lần thấy thua kém, các em bắt đầu ngại phát biểu. Từ vài lần bị điểm thấp, các em dần ngại viết. Và rồi môn Văn trong mắt các em trở thành vùng đất chỉ dành cho những người “có khiếu”.
So sánh là điều khó tránh trong môi trường học đường, nhưng với môn Văn, sự so sánh này dễ làm tổn thương sự tự tin hơn nhiều. Bởi viết văn gắn với suy nghĩ cá nhân. Khi một bài viết bị đánh giá thấp, học sinh không chỉ thấy mình làm sai, mà đôi khi còn cảm giác như cách nghĩ của mình cũng không đủ tốt. Nếu không được khích lệ đúng lúc, các em sẽ chọn cách lùi lại khỏi môn học này.
Sợ môn Văn cũng là sợ phải đối diện với cảm xúc của chính mình
Có một lý do sâu hơn mà ít người để ý: môn Văn buộc người học phải chạm vào cảm xúc. Trong khi nhiều môn học cho phép ta giải quyết vấn đề bằng công thức và quy tắc, Văn thường yêu cầu người học dừng lại để suy nghĩ, để nhớ, để thương, để day dứt, để cắt nghĩa những điều mong manh trong đời sống. Với những học sinh vốn quen học nhanh, học gọn, học để xong, việc phải ngồi lại với một cảm xúc đôi khi là điều không dễ.
Có em không sợ tác phẩm, mà sợ cảm giác phải nói ra điều mình nghĩ. Có em không sợ viết, mà sợ bài viết của mình bị người khác nhìn thấy như một phần con người mình. Chính vì vậy, nỗi sợ môn Văn đôi khi không chỉ đến từ áp lực học tập, mà còn đến từ sự lúng túng khi phải đối diện với thế giới bên trong.
Làm thế nào để học sinh bớt sợ môn Văn?
Muốn học sinh bớt sợ môn Văn, có lẽ điều đầu tiên không phải là bắt các em học nhiều hơn, mà là giúp các em thấy môn học này gần gũi hơn. Thay vì chỉ hỏi “bài này có mấy ý”, có thể bắt đầu bằng câu hỏi “em thấy điều gì đáng nhớ nhất trong đoạn này”. Thay vì quá lo bài viết có đúng văn mẫu hay không, học sinh nên được hướng dẫn cách tìm ý từ chính trải nghiệm đọc và suy nghĩ của mình.
Các em cũng không cần ép mình phải viết thật hay ngay từ đầu. Chỉ cần bắt đầu từ việc viết rõ ràng, chân thành, có logic là đã tiến bộ rất nhiều. Một đoạn văn tốt không nhất thiết phải hoa mỹ. Nó chỉ cần có điều muốn nói và biết cách nói ra.
Ngoài ra, đọc thêm ngoài sách giáo khoa cũng là một cách rất quan trọng để học Văn nhẹ nhàng hơn tại thư viện văn học online. Đọc truyện ngắn, tản văn, nhật ký, hồi ký, bài báo hay, thậm chí cả những trang viết đời thường nhưng có cảm xúc, đều giúp người học mở rộng vốn từ và vốn cảm nhận. Khi ngôn ngữ dần trở thành điều quen thuộc, việc viết sẽ bớt đáng sợ hơn rất nhiều.
Xem thêm: Môn Văn có thật sự dễ học?
Kết lại: học sinh sợ môn Văn vì đã lâu không được học Văn như một nhu cầu của tâm hồn
Nói cho cùng, nhiều học sinh sợ môn Văn không phải vì bản thân môn học này quá xa vời hay quá khắc nghiệt. Các em sợ vì từng bị áp lực điểm số đè nặng, từng phải học thuộc quá nhiều, từng không biết phải viết thế nào cho đúng, từng cảm thấy suy nghĩ của mình không được tin tưởng, và từng tiếp cận tác phẩm theo cách quá xa với đời sống thật.
Nếu một ngày môn Văn được trả lại đúng giá trị vốn có của nó, đó sẽ không chỉ là môn học để làm bài thi, mà là nơi giúp học sinh học cách đọc sâu hơn, nghĩ kỹ hơn, nói rõ hơn và sống tinh tế hơn. Khi ấy, có thể không phải em nào cũng yêu Văn, nhưng ít nhất các em sẽ không còn nhìn môn học này bằng cảm giác sợ hãi.
Bởi Văn, ở tận cùng, không phải là môn học để khiến học sinh lo lắng. Văn là nơi con người gặp con người qua ngôn từ. Và khi đã tìm được sự kết nối ấy, môn Văn sẽ bớt khó, bớt nặng, bớt xa hơn rất nhiều.
