Trong thơ hiện đại Việt Nam, có những bài thơ đọc lên là thấy ngay khí thế của một thời đại. Đoàn thuyền đánh cá của Huy Cận là một bài thơ như thế. Không chỉ là một bức tranh biển đẹp, đây còn là bài thơ của nhịp lao động, của tiếng hát, của niềm vui sống và niềm tự hào trước thiên nhiên đất nước. Đọc bài thơ, người ta không chỉ nhìn thấy biển đêm lấp lánh, những con thuyền no gió, những mẻ cá nặng khoang, mà còn cảm thấy một tinh thần rất rõ: con người sau chiến tranh không chỉ biết chịu đựng, mà còn biết vươn ra biển lớn, biết làm chủ thiên nhiên bằng đôi tay lao động và tâm hồn đầy hứng khởi. Nội dung nổi bật này cũng là điều thường được các tài liệu học liệu nhấn mạnh khi giới thiệu tác phẩm. Cùng thư viện văn học online đi phân tích Bài Thơ Đoàn Thuyền Đánh Cá.
Điều làm nên sức sống lâu bền của Đoàn thuyền đánh cá là bài thơ không dừng ở việc tả cảnh. Huy Cận đã đưa vào đó cả một tầm nhìn mới về con người. Nếu trước Cách mạng, thơ ông thường mang nỗi buồn mênh mang của cái tôi cô đơn, thì sau Cách mạng, giọng thơ trở nên rộng mở, khỏe khoắn và chan hòa hơn với cuộc sống chung. Đoàn thuyền đánh cá là một minh chứng rất rõ cho sự đổi thay ấy. Trong bài thơ, con người không nhỏ bé, lạc lõng trước thiên nhiên, mà xuất hiện trong tư thế hòa hợp, chủ động, mạnh mẽ và đầy niềm tin. Chính sự thay đổi trong cảm hứng sáng tác ấy là một điểm rất quan trọng khi tiếp cận bài thơ.
Mở đầu bài thơ: biển vào đêm mà không hề tĩnh lặng
Bài thơ mở ra bằng một cảnh hoàng hôn vừa thực vừa có gì đó như cổ tích:
Mặt trời xuống biển như hòn lửa
Sóng đã cài then, đêm sập cửa
Đoàn thuyền đánh cá lại ra khơi
Câu hát căng buồm cùng gió khơi.
Hai câu thơ đầu vẽ nên một bức tranh biển chiều rất lớn. Mặt trời không chỉ lặn, mà “xuống biển như hòn lửa”. So sánh ấy khiến hình ảnh mặt trời trở nên rực rỡ, vừa gần vừa hùng tráng. Biển trời bước vào đêm tối nhưng không u ám. Ngược lại, cảnh vật hiện lên như một ngôi nhà lớn của vũ trụ. Sóng “cài then”, đêm “sập cửa” – những cách nhân hóa rất đẹp đã biến thiên nhiên thành một không gian thân thuộc, như thể đất trời cũng có nhịp sống riêng.
Nhưng điều hay nhất là khi vũ trụ dường như chuẩn bị đi vào nghỉ ngơi, thì con người lại bắt đầu công việc của mình. “Đoàn thuyền đánh cá lại ra khơi” – chữ “lại” cho thấy đây là nhịp điệu quen thuộc của đời sống lao động. Không có gì nặng nề, mệt mỏi trong câu thơ ấy. Trái lại, con người ra biển với một tâm thế đầy hứng khởi. Câu thơ cuối “Câu hát căng buồm cùng gió khơi” là một câu rất đẹp vì nó làm cho lao động bắt đầu bằng âm nhạc. Không phải cánh buồm đón gió trước, mà câu hát dường như đã căng buồm lên trước cả gió. Lao động ở đây không chỉ là công việc kiếm sống, mà là niềm vui, là sức sống, là khí thế.
Con người bước vào biển đêm với tư thế làm chủ
Sau khung cảnh ra khơi đầy lãng mạn, bài thơ tiếp tục mở rộng bằng tiếng hát của những người dân chài:
Hát rằng: cá bạc biển Đông lặng,
Cá thu biển Đông như đoàn thoi
Đêm ngày dệt biển muôn luồng sáng
Đến dệt lưới ta, đoàn cá ơi!
Đây là một khổ thơ rất giàu nhạc điệu. Từ “hát rằng” đưa người đọc vào thế giới của lao động tập thể, nơi tiếng hát không chỉ để vui mà còn như một lời gọi, một lời mời của con người với biển cả. Các loài cá hiện lên sinh động, lấp lánh và đầy sức sống. Cá thu được so sánh “như đoàn thoi” – một hình ảnh rất sáng tạo. Thoi là vật dùng để dệt vải, còn ở đây, đàn cá như đang “dệt biển muôn luồng sáng”. Biển đêm không tối tăm mà như một tấm thảm lớn được dệt bằng chuyển động của ánh sáng và sự sống.
Điều đáng chú ý là Huy Cận không miêu tả người dân chài trong thế đối đầu với thiên nhiên. Họ không chinh phục biển bằng bạo lực, mà hòa mình vào biển bằng lời hát. “Đến dệt lưới ta, đoàn cá ơi!” – câu thơ vừa có chất lao động, vừa có chất mời gọi thân thiết. Con người ở đây không tách khỏi biển mà đứng trong mối quan hệ hòa hợp với biển. Chính cảm hứng ấy làm cho bài thơ mang âm hưởng khỏe khoắn mà vẫn rất thơ.
Biển đêm hiện lên kỳ vĩ và giàu có
Bước vào phần giữa bài thơ, Huy Cận tiếp tục làm giàu bức tranh biển bằng những liên tưởng rộng lớn:
Thuyền ta lái gió với buồm trăng
Lướt giữa mây cao với biển bằng
Ra đậu dặm xa dò bụng biển
Dàn đan thế trận lưới vây giăng.
Đây là đoạn thơ khiến người đọc thấy rõ nhất tầm vóc lớn lao của không gian trong bài. Con thuyền không còn nhỏ bé. Nó dường như đi giữa một vũ trụ mở ra vô cùng: có gió, có trăng, có mây cao, có biển rộng. Hình ảnh “lái gió với buồm trăng” là một hình ảnh rất đẹp, đầy chất lãng mạn. Gió và trăng vốn là những yếu tố của thiên nhiên, nay trở thành bạn đồng hành với con người trên biển. Con thuyền vì thế như lớn hơn, thơ hơn, và cũng mạnh mẽ hơn.
Câu thơ “Ra đậu dặm xa dò bụng biển” cho thấy tư thế chủ động của người lao động. Họ đi xa, họ “dò bụng biển”, họ hiểu biển và bước vào biển bằng kinh nghiệm, bằng bản lĩnh, bằng niềm tin. Còn “dàn đan thế trận lưới vây giăng” lại là một câu thơ rất khỏe. Hình ảnh lao động được nâng lên thành thế trận. Người dân chài không còn hiện lên như những cá nhân riêng lẻ, mà như một tập thể phối hợp nhịp nhàng, vững vàng giữa biển đêm.
Bút pháp liệt kê làm nổi bật sự giàu đẹp của biển cả
Một trong những đoạn thơ được nhớ nhiều nhất trong bài là đoạn miêu tả các loài cá:
Cá nhụ cá chim cùng cá đé
Cá song lấp lánh đuốc đen hồng
Cái đuôi em quẫy trăng vàng chóe
Đêm thở: sao lùa nước Hạ Long.
Đây là đoạn thơ rất giàu màu sắc và ánh sáng. Việc liệt kê nhiều loài cá tạo nên cảm giác biển cả vô cùng phong phú, giàu có. Những con cá hiện lên không khô khan như trong sách vở, mà lung linh, đẹp như đang bước ra từ một giấc mơ. Đặc biệt, câu thơ “Cá song lấp lánh đuốc đen hồng” vừa có màu, vừa có ánh, vừa có chuyển động. Từ “lấp lánh” khiến con cá như mang lửa trên mình.
Câu thơ “Cái đuôi em quẫy trăng vàng chóe” lại là một liên tưởng rất thơ. Trăng không đứng ngoài cảnh vật, mà dường như tan vào biển, bám vào đuôi cá, làm sáng bừng cả không gian. Biển đêm trong thơ Huy Cận không lạnh lẽo mà tràn đầy nhựa sống, ánh sáng và vẻ đẹp.
Câu cuối “Đêm thở: sao lùa nước Hạ Long” là một câu thơ giàu sức gợi. Đêm như có hơi thở. Sao như trôi theo nước. Cả Hạ Long hiện lên huyền ảo, vừa thực vừa như một bức tranh thần thoại. Ở đây, tài năng của Huy Cận nằm ở chỗ ông không tả biển theo kiểu ghi chép, mà bằng trí tưởng tượng phong phú, khiến biển đêm hiện lên vừa hùng vĩ vừa thơ mộng. Các nguồn học liệu cũng thường đánh giá bài thơ có sức mạnh ở chính khả năng liên tưởng và tưởng tượng phong phú này.
Lao động trên biển được nâng lên thành khúc hát
Không chỉ tả cảnh, bài thơ còn rất thành công khi làm nổi bật vẻ đẹp của con người lao động:
Ta hát bài ca gọi cá vào
Gõ thuyền đã có nhịp trăng cao
Biển cho ta cá như lòng mẹ
Nuôi lớn đời ta tự buổi nào.
Ở đây, lao động không còn mang vẻ nặng nhọc thông thường. Nó được nhạc hóa, thơ hóa. “Gõ thuyền” vốn là một động tác nghề biển, nhưng trong thơ Huy Cận, nó trở thành một nhịp điệu hòa cùng “trăng cao”. Con người và thiên nhiên như cùng tham gia vào một bản hợp xướng của lao động.
Đặc biệt, câu thơ “Biển cho ta cá như lòng mẹ” là một câu rất đẹp và rất nhân văn. Biển không chỉ là nơi khai thác, mà được ví như người mẹ bao dung, giàu có, nuôi lớn con người từ bao đời. So sánh ấy làm cho mối quan hệ giữa con người với biển trở nên ấm áp, gắn bó và biết ơn hơn. Người dân chài không ra biển với tâm thế tận hưởng vô độ, mà với sự trân trọng, bởi biển là nguồn sống, là nơi nuôi dưỡng họ.
Khổ thơ cuối: khép lại một đêm lao động bằng bình minh chiến thắng
Sau suốt hành trình lao động trên biển, bài thơ kết thúc bằng cảnh đoàn thuyền trở về:
Câu hát căng buồm với gió khơi
Đoàn thuyền chạy đua cùng mặt trời
Mặt trời đội biển nhô màu mới
Mắt cá huy hoàng muôn dặm phơi.
Nếu mở đầu bài thơ là cảnh hoàng hôn, thì kết thúc là cảnh bình minh. Kết cấu ấy tạo nên một vòng tròn hoàn chỉnh: đoàn thuyền đi từ chiều đến sáng, từ lúc ra khơi đến lúc trở về, từ khởi đầu lao động đến kết quả lao động. Nhưng điều thú vị là câu hát lại xuất hiện ở cả đầu lẫn cuối bài. Điều đó cho thấy tiếng hát không mất đi trong suốt hành trình, mà trở thành âm điệu xuyên suốt của lao động và niềm vui sống.
Hình ảnh “Đoàn thuyền chạy đua cùng mặt trời” là một hình ảnh rất khỏe, rất đẹp. Con người hiện lên trong tư thế ngang tầm với vũ trụ. Họ không bé nhỏ, không bị nhấn chìm giữa thiên nhiên, mà đang chủ động, mạnh mẽ, tràn đầy sinh lực. Còn câu thơ “Mặt trời đội biển nhô màu mới” lại khiến bình minh như bật lên từ chính lòng biển. Một ngày mới mở ra cùng thành quả lao động của con người.
Câu kết “Mắt cá huy hoàng muôn dặm phơi” là một cái kết rực rỡ. Ánh sáng của bình minh, ánh sáng của thành quả lao động, ánh sáng của niềm vui no đủ hòa vào nhau. Toàn bài thơ vì thế khép lại trong cảm giác viên mãn, lạc quan và rộng mở.
Giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ
Đoàn thuyền đánh cá là một bài thơ tiêu biểu cho cảm hứng lãng mạn và khuynh hướng sử thi của thơ ca Việt Nam sau Cách mạng. Bài thơ ca ngợi cuộc sống lao động tập thể của người dân chài trong công cuộc xây dựng đất nước, đồng thời thể hiện niềm vui, niềm tự hào trước vẻ đẹp của thiên nhiên và con người lao động. Đây cũng là nhận định phổ biến trong nhiều tài liệu học tập về tác phẩm.
Về nghệ thuật, bài thơ nổi bật ở nhiều điểm. Trước hết là hình ảnh thơ giàu liên tưởng và tưởng tượng. Biển đêm, trăng, gió, cá, thuyền, bình minh… tất cả đều hiện lên vừa thực vừa lung linh. Thứ hai là âm hưởng khỏe khoắn, hào hùng, rất phù hợp với cảm hứng ca ngợi. Thứ ba là sự kết hợp hài hòa giữa hiện thực lao động và chất thơ lãng mạn, khiến bài thơ vừa gần gũi vừa bay bổng. Chính nhờ những yếu tố ấy mà tác phẩm luôn giữ được sức hấp dẫn trong lòng người đọc.
Xem thêm: Phân Tích Bài Thơ Đồng Chí – Vẻ Đẹp Của Tình Đồng Đội Trong Thơ Chính Hữu
Kết luận
Đoàn thuyền đánh cá của Huy Cận là một bài thơ đẹp, không chỉ vì bức tranh biển trời rực rỡ, mà còn vì nó làm sáng lên vẻ đẹp của con người lao động trong tư thế làm chủ cuộc sống. Trong bài thơ, biển không chỉ rộng lớn mà còn giàu có; con người không chỉ chăm chỉ mà còn lạc quan, mạnh mẽ và đầy niềm tin. Tiếng hát của người dân chài cất lên giữa biển đêm cũng chính là tiếng hát của một thời đại đang đi lên bằng lao động và hy vọng.
Đọc bài thơ hôm nay, người ta không chỉ thấy một bức tranh biển đẹp của Quảng Ninh năm nào. Người ta còn thấy niềm vui sống, tình yêu đất nước và một nguồn năng lượng rất sáng từ thơ ca: khi con người biết sống cùng thiên nhiên, yêu công việc của mình và bước vào đời bằng tiếng hát, thì cả biển trời cũng như bừng lên theo.
